ქართული ღვინის ისტორია - 8000 წლის გზა

2017 წელს მეცნიერებმა გამოაქვეყნეს ქვემო ქართლში, თბილისის სამხრეთით, ნეოლითის ხანის ორ ნამოსახლარზე, გადაჭრილ გორასა და შულავერის გორაზე ჩატარებული გათხრების შედეგები. იქ ნაპოვნი დიდი თიხის ჭურჭლის ნატეხებზე აღმოაჩინეს ღვინის მჟავის კვალი, რომელიც ყურძნისა და ღვინის ქიმიური ნიშანია. ნაშთები დაახლოებით ძვ. წ. 6000 წლით თარიღდება და ყურძნის ღვინის დაყენების ყველაზე ადრეული მტკიცებულებაა, რაც დღემდე სადმე აღმოუჩენიათ.

ზოგიერთ ჭურჭელს ყურძნის მტევნების მსგავსი ორნამენტი ამკობს. საქართველოს ტყეებში დღესაც იზრდება ველური ვაზი და მიიჩნევა, რომ სამხრეთ კავკასია ერთ-ერთი ადგილია, სადაც ვაზი პირველად მოაშინაურეს.

ანტიკურ ხანაში დასავლეთ საქართველოში კოლხეთის სამეფო იყო, აღმოსავლეთში კი იბერიის, ანუ ქართლის სამეფო. ბერძენი ავტორები კოლხეთს თავიანთი სამყაროს კიდეზე მდებარე მდიდარ ქვეყნად იცნობდნენ: არგონავტების მითში მეფე აიეტის სასახლეში შადრევნიდან ღვინო მოედინებოდა.

ორივე სამეფოს სამარხებსა და ნამოსახლარებში არქეოლოგები პოულობენ ღვინის ჭურჭელს, სასმისებსა და ყურძნის წიპწებს, რაც იმაზე მიუთითებს, თუ რა მნიშვნელობა ჰქონდა ღვინოს ნადიმებსა და რიტუალებში.

IV საუკუნეში საქართველო ერთ-ერთი პირველი ქვეყანა გახდა, რომელმაც ქრისტიანობა მიიღო. გადმოცემის თანახმად, წმინდა ნინოს, რომელმაც ქართლში ქრისტიანობა იქადაგა, თან ჰქონდა ჯვარი, რომელიც მან ვაზის ორი ლერწისგან საკუთარი თმით შეკრა. ვაზის ჯვარი დღესაც ქართული ეკლესიის სიმბოლოა.

შუა საუკუნეებში მეღვინეობას მონასტრები ინახავდნენ. ბერები ვენახებს უვლიდნენ და ღვინოს წირვისა და სუფრისთვის აყენებდნენ, ბევრ ძველ ეკლესიას კი ვაზისა და მტევნის ჩუქურთმები ამკობს. კახეთში, ალავერდის მონასტერში, ბერები დღესაც აყენებენ ქვევრის ღვინოს 1011 წლით დათარიღებულ მარანში, ხოლო XII საუკუნის იყალთოს აკადემიაში, ასევე კახეთში, გადმოცემით, ფილოსოფიასა და მეცნიერებასთან ერთად მეღვინეობასაც ასწავლიდნენ.

XIII-XVIII საუკუნეებში საქართველოს არაერთხელ შემოესივნენ მონღოლები, სპარსელები და ოსმალები. ვენახებს წვავდნენ, სოფლები იცლებოდა, XVII საუკუნის დასაწყისში კი სპარსეთის შაჰმა აბას I-მა კახეთი გააოხრა. ყოველ ჯერზე ოჯახები ვაზს ხელახლა რგავდნენ, მიწაში ჩაფლული ქვევრის განადგურება კი ადვილი არ იყო.

XIX საუკუნის დასაწყისში, როცა საქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მოექცა, ძველ წესებს ევროპული მეღვინეობაც დაემატა. თავადმა ალექსანდრე ჭავჭავაძემ, პოეტმა და საზოგადო მოღვაწემ, წინანდლის მამულში ღვინო ევროპული წესით დააყენა და საქართველოში ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც ღვინოს ბოთლებში აძველებდა. მამულის მარანში დღემდე ინახება 1840-იანი წლების ბოთლები.

საუკუნის მეორე ნახევარში ამერიკიდან შემოსულმა ვაზის დაავადებებმა, ჯერ ნაცარმა, შემდეგ კი ფილოქსერამ, საქართველოს ვენახებიც მოიცვა, ისევე როგორც მთელ ევროპაში. ბევრი ვენახი გამძლე საძირეზე ხელახლა უნდა გაეშენებინათ, ზოგიერთი ადგილობრივი ჯიში კი სამუდამოდ დაიკარგა.

1921 წლიდან საქართველო საბჭოთა კავშირის ნაწილი იყო და ქართული ღვინო საბჭოთა კავშირში ყველაზე დაფასებული გახდა. ვენახები კოლმეურნეობებს გადაეცა, ღვინოს კი დიდ სახელმწიფო ქარხნებში აყენებდნენ, სადაც რაოდენობა ხარისხზე მნიშვნელოვანი იყო. საქართველოს ასობით ადგილობრივი ჯიშიდან წარმოება სულ რამდენიმეს დაეყრდნო, უპირველესად რქაწითელსა და საფერავს.

ნახევრად ტკბილი წითელი ღვინოები, როგორიცაა ხვანჭკარა და ქინძმარაული, მთელ საბჭოთა კავშირში გახდა ცნობილი და დღესაც პოპულარულია. 1985 წელს გორბაჩოვის ანტიალკოჰოლური კამპანიის დროს ვენახების ნაწილი გაჩეხეს. ამ ყველაფრის მიუხედავად, სოფლებში ოჯახები ღვინოს საკუთარ მარნებში ისევ ძველებურად, ქვევრში აყენებდნენ.

1991 წელს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ ქართული ღვინის მთავარ მყიდველად რუსეთი რჩებოდა 2006 წლამდე, როცა მან ქართული ღვინის იმპორტი აკრძალა. ამ ბაზრის დაკარგვამ ქართველ მეღვინეებს ხარისხზე ფოკუსირებისა და ევროპაში, აზიასა და ამერიკაში ახალი მყიდველების პოვნისკენ უბიძგა. აკრძალვა 2013 წელს მოიხსნა.

ამავე დროს მცირე საოჯახო მარნების ახალი თაობა ქვევრს, ადგილობრივ ჯიშებსა და ბუნებრივ დუღილს დაუბრუნდა. 2013 წელს UNESCO-მ ქვევრის მეთოდი არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა, ქართულმა ქარვისფერმა ღვინომ კი მთელ მსოფლიოში ჰპოვა თაყვანისმცემლები. დღეს ქვეყნის PDO დასახელებებს ღვინის ეროვნული სააგენტო ზედამხედველობს, დიდ ღვინის კომპანიებთან ერთად კი ასობით მცირე მარანი მუშაობს.

ვაინლენდზე ამ ისტორიის ყველა ეტაპის ღვინოებს ნახავთ: ქვევრის ღვინოებს საოჯახო მარნებიდან, კლასიკურ დასახელებებს, როგორიცაა წინანდალი და ქინძმარაული, და ახალგაზრდა მარნების ღვინოებს, რომლებიც იშვიათ ადგილობრივ ჯიშებს აცოცხლებენ.